و جعلنا من الماء کل شی ء حی(7).

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده : « کل شی ء خلق من الماء »

(8).

طبق آیه فوق و فرموده پیامبر ، همه موجودات منشا هستی خود را از آب گرفته اند . مرحوم صدوق از جابر بن یزید جعفی - که از بزرگان تابعین(9)به شمارمی رود -

از امام باقر علیه السلام پرسش هایی دارد ، از جمله در رابطه با آغاز آفرینش جهان می پرسد . امام در جواب می فرماید : « اول شی ء خلقه من خلقه ، الشی ء الذی جمیع الاشیاء منه ، و هو الماء، نخستین آفریده ای که خدا خلق کرد ، چیزی است که تمامی اشیا از آن است و آن آب است »

(10).

مرحوم کلینی در روضه کافی روایتی از

امام باقر علیه السلام آورده که در جواب مرد شامی فرموده : « نخست آن چیزی را آفرید که همه چیزها از آن است و آن چیز که همه اشیا از آن آفریده شده ، آب است . در نتیجه خدا نسب هر چیزی را به آب می رساند ، ولی برای آب نسبی که بدان منسوب شود قرار نداد »

(11).

همچنین محمد بن مسلم - که شخصیتی عالی قدر به شمار می رود -

ازامام صادق علیه السلام چنین روایت کرده است : « کان کل شی ء ماء ، و کان عرشه علی الماء »

12).

آیه شریفه : و هو الذی خلق السماوات و الارض فی ستة ایام و کان عرشه علی الماء(13)،

و او است که آسمانها و زمین را در شش هنگام آفرید و عرش [ تدبیر ] او [ پیش ازآن ] بر آب بود

، دلالت دارد که پیش از پیدایش جهان هستی ، از آسمانها گرفته تازمین ، آب پدید آمده است ، زیرا در تعبیر « و کان عرشه علی الماء » واژه « عرش » کنایه از

صفحه 429

عرش تدبیر و منظور ، علم خدای متعال است به همه مصالح و شایستگی ها و بایستگی های هستی ، در برهه ای که جز آب چیزی نبوده است . در نتیجه آیه کنایه از آن است که خدای تعالی بود و هیچ چیز با او نبود ، و خداوند پیش از آفرینش جهان ابتدا آب ، سپس همه مخلوقات را از آب آفرید .

قرآن کریم در چند جا اشاره دارد که ریشه زندگی ، هم در منشا و پیدایش و هم درصحنه هستی و تداوم حیات ، همه از آب است . می فرماید :

و جعلنا من الماء کل شی ء حی(14)،

هر چیز زنده ای را از آب پدید آوردیم

و الله خلق کل دابة من ماء(15)،

خدا هر جنبنده ای را از آب آفرید

درباره انسان می گوید :

و هو الذی خلق من الماء بشرا(16)،

و او است که از آب بشری آفرید

مقصود از این آب همان آبی است که سر منشا همه موجودات است چنان چه درآیات فوق آمده ، یا منظور از آب ، نطفه است چنان چه در آیه خلق من ماء دافق(17)،

[ آدمی ] از آبی جهنده آفریده شد

 الم نخلقکم من ماء مهین(18)،

مگر شما را از آبی پست نیافریدیم ؟

 مقصود از « پست » بد بو و نفرت آور ، بر حسب ظاهر است . ولی بیشتر مفسرین بر این عقیده اند که منظور از « ماء » همان پدیده نخستین است « اول ما خلق الله الماء(19)،

نخستین چیزی که خدا آفرید آب بود

، که تمامی پدیده ها از آن ریشه گرفته اند ، زیرا بذر نخستین موجود زنده تنها از آب پاشیده شد ، همان بذر اولیه ای که به صورت حیوان ساده تک سلولی ( آمیپ ) شکل گرفت و به سوی جان دارانی که اعضای پیچیده با بیش از یک میلیون سلول پیشرفت کرد .

اما چگونگی پیدایش حیات - در آب اقیانوس ها ، دریاها و باتلاق ها - از نکات مبهمی است که هنوز علم تجربی بدان دست نیافته است . از این رو است که تئوری تکامل جان داران - به هر شکل و فرضیه ای که تا کنون مطرح شده - به بررسی مرحله پس از پیدایش نخستین سلول زنده پرداخته است ، اما برهه پیش از آن هنوز مجهول

صفحه 430

مانده است . همین اندازه معلوم گشته که حیات به اراده الهی - که بر تمامی مقدرات هستی چیره است - به وجود آمده است و این امر مسلمی است که از پذیرش آن گریزی نیست ، زیرا که هم تسلسل باطل است و هم خود آفرینی محال . دانش تجربی روز هم خود آفرینی را باطل می شناسد(20).